Abstract
This article examines the status of foreigners in the northern Istrian towns of Tri- este, Muggia, Koper, Izola and Piran on the basis of municipal legal codes (statutes) from the Middle Ages to the eighteenth century. The towns regarded foreigners – non- locals – with a degree of suspicion, both in terms of the potential physical threat they might have posed and with regard to economic protectionism. However, the towns did not entirely reject foreigners outright; rather, in line with their own interests, they admitted foreign settlers into their communities, granting them the status of (new) residents or citizens.
References
Albini, Giuliana (2011): Civitas tunc quiescit et fulget cum pollentium numero decoratur. Le concessioni di cittadinanza tra età viscontea tra pratiche e linguaggi politici. In: Gamberini, Andrea, Genet, Jean-Philippe & Andrea Zorzi (eds.): The Languages of Political Society: Western Europe, 14th–17th Centuries. Rome, Viella, 97–120.
Andrews, Frances & Maria Agata Pincelli (eds.) (2013): Churchmen and Urban Government in Late Medieval Italy, c. 1200–c. 1450. New York, Cambridge University Press.
Ascheri, Mario (1988): Lo straniero nella legislazione e nella letteratura giuridica del Tre–Quattrocento. Un primo approccio. In: Forestieri e stranieri nelle città basso-medievali. Florence, Salimbeni. Quaderni di storia urbana e rurale, 9, 7–18.
Ascheri, Mario (2000): Formes du droit dans l’Italie communale. Les statuts. Mé- diévales, 39, 137–152.
Ascheri, Mario (2010): Statutory Law of Italian Cities from Middle Ages to Early Modern. In: Drossbach, Gisela (ed.): Von der Ordnung zur Norm. Statuten in Mittelalter und Früher Neuzeit. Paderborn, Ferdinand Schöningh, 201–216.
ASVe, AC – Archivio di Stato di Venezia (ASVe), Archivio di Capodistria (AC).
BCT, AD – Biblioteca civica di Trieste (BCT), Archivio diplomatico (AD).
Benyovsky Latin, Irena & Zrinka Pešorda (eds.) (2020): Towns and Cities of the Croatian Middle Ages. The City and the Newcomers. Zagreb, Hrvatski institut za povijest.
Bertoša, Slaven (2008): Neki podaci o selima Rašporskog kapetanata u novom vijeku. Zbornik Općine Lanišće, 4, 9–18.
Blaise, Albert (1975): Dictionnaire latin-français des auteurs du Moyen Âge. Turn- hout, Brepols.
Bonazzoli, Viviana (1990): Il prestito ebraico nelle economie cittadine delle Marche fra ʽ200 e ʽ400. Ancona, Proposte e ricerche.
Bonin, Zdenka (2009): Ubožne ustanove v Kopru in njihova skrb za zdravje prebivalstva od 13. do začetka 20. stoletja. Arhivi, 32, 1, 7–32.
Boone, Marc & Peter Stabel (2002): New Burghers in the Late Medieval Towns of Flanders and Brabant. Conditions of Entry, Rules and Reality. In: Schwinges, Rainer Christoph (ed.): Neubürger im späten Mittelater. Migration und Austausch in der Städtelandschaft des alten Reiches (1250–1550). Berlin, Taschenbuch, 317–332.
Bottin, Jacques & Donatella Calabi (eds.) (1999): Les Étrangers dans la ville. Minorités et espace urbain du bas Moyen Âge à l’époque moderne. Paris, Maison des sciences de l’homme.
Brown, Andrew (2017): Medieval Citizenship. Bruges in the Later Middle Ages. In: Brown, Andrew Brown & John Griffiths (eds.): The Citizen Past and Present. Auckland, Massey University Press, 93–117.
Caprin, Giuseppe (1905): L’Istria nobilissima I. Trieste, F. H. Schimpff.
Cassandro, Michele (1979): Gli ebrei e il prestito ebreo nel Cinquecento. Milan, Giuffré.
Cecchi, Dante (1996): Disposizioni statutarie sugli stranieri e sui forestieri. In: Stranieri e forestieri nella Marca dei secc. XIV–XVI. Atti del 30 convegno di studi maceratesi. Macerata, 19–20 novembre 1994. Macerata, Centro di studi storici maceratesi. Studi Maceratesi, 30, 29–91.
Chittolini, Giorgio (1991): Statuti e autonomie urbane. Introduzione. In: Chit- tolini, Giorgio & Dietmar Willoweit (eds.): Statuti, città, territori in Italia e Germania tra Medioevo ed età moderna. Bologna, Il Mulino, 7–45.
Cvitanić, Antun (1986): Pravni položaj stranaca u srednjovjekovnoj korčulanskoj komuni. Zbornik radova Pravnog fakulteta u Zagrebu, 36, 5–6, 591–606.
Darovec, Darko (2001): Solarstvo v severozahodni Istri od 12. do 18. stoletja. Annales. Series Historia et Sociologia, 11, 1, 71–92.
Darovec, Darko (2022): Knjiga koprskih kapetanov Slovanov (1587–1724). Acta Histriae, 30, 4, 855–908.
Darovec, Darko (2023): The Genesis of Koper Medieval Statutes (1238–1423). Acta Histriae, 31, 4, 743–776.
Darovec, Darko & Darja Mihelič (2024): Statuti komuna Koper. Koper – Čentur, Založba Annales – Zgodovinsko društvo za južno Primorsko – Inštitut IRRIS za raziskave, razvoj in strategije družbe, kulture in okolja.
De Franceschi, Camillo (1960): Gli statuti del comune di Pirano del 1307, con- frontati con quelli del 1332 e del 1358. Venezia, A spese della Deputazione.
Herkov, Zlatko (1971): Mjere Hrvaskog primorja s osobitim osvrtom na solne mjere i solnu trgovinu. Rijeka, Historijski arhiv u Rijeci i Pazinu.
HR-DARI, STIZ – Državni arhiv u Rijeci, 276: Statuti općina: Statut Izole.
Janeković-Römer, Zdenka (1993): Stranac u srednjovjekovnom Dubrovniku: između prihvaćenosti i odbačenosti. Radovi Zavoda za hrvatsku povijest, 26, 27–38.
Janeković-Römer, Zdenka (2005): Građani, stanovnici, podanici, stranci, in-ovjerci u srednjovjekovnom Dubrovniku. In: Budak, Neven (ed.): Raukarov zbornik. Zbornik u čast Tomislava Raukara. Zagreb, FF Press, 317–346.
Kambič, Marko (2005): Certain Aspects of the Continuity and Reception of Roman Inheritance Law in the Statutes of Slovenian Littoral Towns. Slove- nian Law Review, 2, 1–2, 87–103.
Kim, Keechang (2000): Aliens in Medieval Law. The Origins of Medieval Citizenship. Cambridge, Cambridge University Press.
Kosi, Miha (2024): Špitali na Slovenskem v srednjem veku. In: Keber, Katarina & Urška Bratož (eds.): Epidemije in zdravstvo. Zgodovinski pogled. Lju- bljana, Založba ZRC, 9–74.
Kostrenčič, Marko (ed.) (1973–1978): Lexicon latinitatis medii aevi Iugoslaviae (2 vol.). Zagreb, Academia scientiarum et artium Slavorum meridionalium.
Ladić, Zoran (2003): Legati kasnosrednjovjekovnih dalmatinskih oporučitelja kao izvor za proučavanje nekih vidova svakodnevnog života i materijalne kulture. Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti, 21, 1–28.
Ladić, Zoran (2012): Last Will: Passport to Heaven. Urban Last Wills from Late Medieval Dalmatia with Special Attention to the Legacies Pro Remedio Animae and Ad Pias Causas. Zagreb, Srednja Europa.
Mihelič, Darja (1989): K osvetlitvi nekaterih votlih mer srednjeveškega Pirana. Kronika: časopis za slovensko krajevno zgodovino, 37, 1, 22–26.
Mihelič, Darja (2009): Načrt sistematične agrarne kolonizacije v srednjem veku (Piran, začetek 14. stoletja). In: Preinfalk, Miha (ed.): V zlatih črkah v zgodovini. Razprave v spomin Olgi Janša-Zorn. Ljubljana, Zveza zgodovinskih društev Slovenije, 51–62.
Mihelič, Darja (2014): Grešni služabniki Cerkve v vidiku določil srednjeveških tržaških statutov. Acta Histriae, 22, 4, 847–858.
Mihelič, Darja (2015): Nekdanji dogovori o reji živine na ozemlju istrskih mest. In: Mogorović Crljenko, Marija & Elena Uljančić-Vekić (eds.): Animalia, bestiae, ferae ---. O životinjama u povijesti na jadranskom prostoru. Zbornik radova s međunarodnog znanstvenog skupa. Poreč – Pazin – Pula, Zavičajni muzej Poreštine – Državni arhiv u Pazinu – Sveučilište Jurja Dobrile, 40–57.
Mihelič, Darja (2020): Economic Newcomers in Medieval Piran and Their Inclu- sion in the Urban Setting (Before the Mid-14th Century). In: Benyovsky, Irena & Zrinka Pešorda (eds.). Towns and Cities of the Croatian Middle Ages. The City and the Newcomers. Zagreb, Hrvatski institut za povijest, 77–97.
Mihelič, Darja (2024): Melik in srednjeveška mesta – novi pogledi in podatki. In: Stergar, Rok,Štuhec, Marko & Peter Vodopivec (eds.): Zbornik ob stoletnici ro- jstva akademika profesorja dr. Vasilija Melika. Ljubljana, Slovenska akademija znanost in umetnosti,, 72–89.
Morteani, Luigi (1888–1889): Isola ed i suoi statuti. Atti e memorie della Società istriana di archeologia e storia patria 4, 3, 4, 349–421; 5, 1, 2, 155–222.
Mueller, Reinhold C. (1998): Veneti facti privilegio. Stranieri naturalizzati a Ven- ezia tra XIV e XVI secolo. In: Calabi, Donatella & Paola Lanaro (eds.): La città italiana e i luoghi degli stranieri (XIV–XVIII secolo). Bari, Laterza, 41–50.
Mueller, Reinhold C. (2010): Immigrazione e cittadinanza nella Venezia medievale.
Rome, Viella.
MYmovies.it (2017): Spuntano resti mura medievali Trieste. Durante lavori scavo nella centrale Piazza Unità. https://www.mymovies.it/cinemanews/2017/144600/ (last access: 2025-10-22).
Niermeyer, Jan Frederik (1976): Mediae latinitatis lexicon minus. Leiden, E. J. Brill.
Peršič, Janez (1999): Židje in kreditno poslovanje v srednjeveškem Piranu. Lju-bljana, Oddelek za zgodovino Filozofske fakultete.
Petti Balbi, Giovanna (ed.) (2001): Comunità forestiere e ‘nationes’ nell’Europa dei secoli XIII–XVI. Naples, Liguori.
Porfyriou, Heleni (2014): Gli stranieri e la città. In: Tamborrino, Rosa & Guido Zacconi (eds.): Lo spazio narrabile. Scritti di storia della città in onore de Dona- tella Calabi. Macerata, Quodlibet, 83–92.
Quaglioni, Diego (1991): The Legal Definition of Citizenship in the Late Middle Ages. In: Molho, Anthony, Raaflaub, Kurt & Julia Emlen (eds.): City States in Classical Antiquity and Medieval Italy. Stuttgart, F. Steiner, 155–167.
Radić Željko & Ivica Ratković (2005): Položaj stranaca u splitskom statutarnom pravu. Adrias, 12, 193–230.
Rigaudière, Albert (2002): Municipal Citizenship in Jacobi’s “Practica aurea libel- lorum”. In: Kirshner, Julius & Laurent Mayali (eds.): Privileges and Rights of Citizenship. Law and the Juridical Construction of Civil Society. Berkeley (CA), University of California Press, 1–25.
Rubin, Miri (2020): Cities of Strangers. Making Lives in Medieval Europe. Cam- bridge, Cambridge University Press.
Sbriccoli, Mario (1969): L’interpretazione dello statuto. Contributo allo studio della funzione dei giuristi nell’età comunale. Milan, Giuffrè.
Scussa, Vincenzo (1885 [1863]): Storia cronografica di Trieste: dalla sua origine sino all’anno 1695: cogli annali dal 1645 al 1848: testi manoscritti che si con- servano nell’Archivio diplomatico di Trieste. Trst, A. Levi & Co.
STBA – Muciaccia, Giancarlo (ed.) (1976–1977): Gli Statuti di Valle d’Istria. Atti Centro di ricerche storiche Rovigno 7. Trieste, Unione degli Italiani dell’Istria e di Fiume – Università popolare di Trieste, 7–112.
STBU – Lonza, Nella, Banić, Josip & Jakov Jelinčić (eds.) (2023): Bujski statut / Statuto di Buie: 1427. Kolana od statuti, 6. Zagreb, Grad Buje.
STBZ – Lonza, Nella & Branka Poropat (eds.) (2017): Buzetski statut/ Statuto di Pinguente: 1435. Kolana od statuti, 4. Zagreb, Grad Buzet.
STDV – Zjačić, Mirko (ed.) (1961–1962): Dvigradski statut. Vjesnik Historijskog arhiva u Rijeci, 6–7, 235–294.
STDVa – Lonza, Nella & Jakov Jelinčić (eds.) (2007): Statuta Communis Duorum Cas- trorum/Statut Dvigradske općine. Kolana od statuti/Collana degli statuti, 1. Kanfanar, Državni arhiv u Pazinu.
STGR – Klen, Danilo (ed.) (1963–1965): Statut Grožnjana. Vjesnik Historijskog arhiva u Rijeci, 8–9, 205–256; 10, 201–243.
STIZ – Kos, Dušan (ed.) (2006): Statut izolskega komuna od 14. do 18. stoletja. Koper – Rijeka, Založba Annales – Državni arhiv u Rijeci.
STKP – Margetić, Lujo (ed.) (1993): Statut koprskega komuna iz leta 1423 z dodatki do leta 1668. Koper – Rovinj, Pokrajinski arhiv Koper – Center za zgodovinske raziskave. Koper STLA – De Franceschi, Camillo (ed.) (1908): Statuta Communis Albonae. Archeografo Triestino 32, 131–229.
STMO – Morteani, Liugi (ed.) (1894–1895): Storia di Montona con Appendice e Docu- menti. Archeografo Triestino, 19, 2, 447–482; 20, 1, 5–123.
STMU 1 – Iona, Maria Laura (ed.) (1972): Le istituzioni di un comune medievale. Statuti di Muggia del sec. XIV. Trieste, Deputazione di Storia Patria per la Venezia Giulia.
STMU 2 – Colombo, Franco (ed.) (1971): Gli Statuti di Muggia del 1420. Trieste, Deputazione di Storia Patria per la Venezia Giulia.
STNG – Lonza, Nella & Jakov Jelinčić (eds.) (2014): Novigradski statut/Statuto di Cittanova. Kolana od statuti/Collana degli statuti, 3. Novigrad, Grad Novigrad.
STOP – Vesnaver, Giovanni (ed.) (1885): Notizie storiche del Castello di Portole nell’Istria. Archeografo Triestino, 11 (n. s.), 131–180.
Storti Storchi, Claudia (1991): Appunti in tema di “potestas condendi statuta”. In: Chittolini, Giorgio & Dietmar Willoweit (eds.): Statuti, città, territori in Italia e Germania tra medioevo e età moderna. Bologna, Il Mulino, 319–343.
STPI – Pahor, Miroslav & Janez Šumrada (ed.) (1987): Statut piranskega komuna od 13. do 17. stoletja. Ljubljana, Slovenska akademija znanosti in umetnosti – Znanstvenoraziskovalni center SAZU – Zgodovinski inštitut Milka Kosa.
STPO – [Kandler, Pietro] (ed.) (1846): Statuti municipali della città di Parenzo nell’Istria. Trieste, Atti istriani editi per cura della Direzione del Museo di Antichità tergestine 2.
Stranieri (1996): Stranieri e forestieri nella Marca dei secc. XIV–XVI. Atti del Convegno di Studi Maceratesi. Macerata, Centro di studi storici maceratesi.
STPU – Benussi, Bernardo (1911): Statuti del comune di Pola. Parenzo, Gaetano Coana.
STRO – [Kandler, Pietro] (ed.) (1851): Statuti municipali di Rovigno. Trieste, Lloyd Austriaco.
STSL – Jelinčić, Jakov (ed.) (1973): Statut Sv. Lovreča Pazenatičkog s posebnim osvrtom na jezične karakteristike. Vjesnik historijskih arhiva u Rijeci i Pazinu, 18, 71–152.
STTS 1 – Kandler, Pietro (ed.) (1849): Statuti municipali del comune di Trieste, che portano in fronte l’anno 1150. Trieste, Tipografia del Llyod austriaco.
STTS 2 – Szombathely, Marino de (ed.) (1930): Statuti di Trieste del 1350. Trieste, L. Cappelli.
STTS 3 – Szombathely, Marino de (ed.) (1935): Statuti di Trieste del 1421. Archeo- grafo Triestino 48.
STUM – Lonza, Nella & Jakov Jelinčić (eds.) (2019): Umaški statut/Statuto di Umago: 1528. Kolana od statuti/Collana degli statuti, 5. Zagreb, Grad Umag.
STVO – Lonza, Nella & Jakov Jelinčić (eds.) (2010): Vodnjanski statut/Statuto di Dignano: 1492. Kolana od statuti/Collana degli statuti, 2. Zagreb, Grad Vodnjan – Državni arhiv u Pazinu.
Szombathely, Marino de (1930): Evoluzione e lineamenti della costituzione co- munale di Trieste. In: Szombathely, Marino de (ed.): Statuti di Trieste del 1350. Trieste, L. Cappelli,V–XLV.
Szombathely, Marino de (1935): Prefazione. In: STTS 3, V–LVIII.
Tischbein, August Anton (1842): Memorie di un viaggio pittorico nel Litorale austriaco. Trst, Lloyd Adriatic.
Todeschini, Giacomo (2017): Intentio e dominium come caratteri di cittadinanza: Sulla complessità della rappresentazione dell’estraneo fra medioevo e modernità. In: Menzinger, Sara (ed.): Cittadinanze medievali. Dinamiche di appartenenza a un corpo communitario. Rome, Viella, 229–245.

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
